కోర్టుల్లో కేసులు ఆలస్యమైతే ఏం చేయాలి? జిల్లా కోర్టులు మరియు హైకోర్టులలో కేసును వేగవంతం చేసే లీగల్ ప్రొసీజర్ ఏంటి?

 మన దేశంలో కోర్టు కేసుల విచారణ అనగానే సామాన్యులకు గుర్తొచ్చేది "తారీఖుల మీద తారీఖులు". ఒక్కో సివిల్ వివాదం లేదా క్రిమినల్ కేసు జిల్లా కోర్టుల నుండి హైకోర్టుల వరకు దశాబ్దాల తరబడి నడుస్తూనే ఉంటుంది. దీనివల్ల బాధితులు మానసికంగా, ఆర్థికంగా తీవ్రంగా నష్టపోతారు. అయితే, చట్టప్రకారం కేసును త్వరగా ముగించేలా (Speedy Trial) కోర్టులను ఆదేశించే హక్కు మనకు ఉందని చాలా మందికి తెలియదు. భారత రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 21 మరియు సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ (CPC) ప్రకారం కేసులు ఆలస్యమైతే ఏం చేయాలో ఈ ఆర్టికల్‌లో క్లియర్ గా తెలుసుకుందాం.

1. జిల్లా కోర్టులలో (Sub-Courts / District Courts) అనుసరించాల్సిన ప్రొసీజర్:

మీ కేసు జిల్లా జూనియర్ సివిల్ కోర్టు, సబ్-కోర్టు లేదా జిల్లా సెషన్స్ కోర్టులో ఏళ్ల తరబడి పెండింగ్‌లో ఉంటే ఈ క్రింది చట్టపరమైన మార్గాలను వాడుకోవచ్చు:

• ఎర్లీ హియరింగ్ పిటిషన్ (Early Hearing Petition / Expedited Hearing): మీ కేసులో అవతలి పక్షం వారు కావాలనే వాయిదాలు (Adjournments) కోరుతూ సమయాన్ని వృథా చేస్తుంటే.. మీ అడ్వకేట్ ద్వారా "ఎర్లీ హియరింగ్ పిటిషన్" దాఖలు చేయవచ్చు. వృద్ధాప్యం, అనారోగ్యం, లేదా ఆస్తి అత్యవసర వేలం లాంటి బలమైన కారణాలను చూపిస్తూ కేసును రోజువారీ ప్రాతిపదికన (Day-to-Day) విచారించాలని సదరు జడ్జి గారిని కోరవచ్చు.

• సిపిసి రూల్స్ - వాయిదాల పరిమితి (Order 17 Rule 1 of CPC): సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ ప్రకారం.. ఒక కేసులో ఒక పక్షానికి గరిష్టంగా 3 సార్ల కంటే ఎక్కువ వాయిదాలు (Adjournments) ఇవ్వకూడదు. అవతలి లాయర్ పదే పదే వాయిదాలు అడుగుతుంటే, ఈ రూల్‌ని గుర్తు చేస్తూ కోర్టుకు అభ్యంతరం (Objection) తెలపవచ్చు.

• లీగల్ సర్వీసెస్ అథారిటీ (Lok Adalat): కేసు కేవలం రాజీ పడదగ్గ సివిల్ వివాదం లేదా ఫ్యామిలీ మ్యాటర్ అయితే, దానిని "లోక్ అదాలత్" (Lok Adalat) కు బదిలీ చేయమని కోరవచ్చు. ఇక్కడ ఎలాంటి ఫీజులు లేకుండా ఒకే రోజులో తీర్పు వచ్చే అవకాశం ఉంటుంది.

2. హైకోర్టులో (High Court) అనుసరించాల్సిన ప్రొసీజర్:

ఒకవేళ జిల్లా కోర్టులు మీ ఎర్లీ హియరింగ్ పిటిషన్‌ను పట్టించుకోకపోయినా, లేదా నేరుగా హైకోర్టులోనే మీ కేసు సంవత్సరాల తరబడి పెండింగ్‌లో ఉన్నా.. భారత రాజ్యాంగం మనకు ఒక అద్భుతమైన పవర్‌ను ఇచ్చింది:

• స్పీడీ ట్రయల్ డైరెక్షన్ పిటిషన్ (Direction Writ Petition under Article 227): భారత రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 227 ప్రకారం హైకోర్టుకు తన పరిధిలోని అన్ని అధీన కోర్టులను (Subordinate Courts) పర్యవేక్షించే అధికారం ఉంటుంది.

• మీ అడ్వకేట్ ద్వారా హైకోర్టులో ఒక డైరెక్షన్ పిటిషన్ వేసి.. "జిల్లా కోర్టులో మా కేసు గత 5 సంవత్సరాలుగా పెండింగ్‌లో ఉంది, దీనివల్ల మా ప్రాథమిక హక్కులకు భంగం కలుగుతోంది" అని నిరూపిస్తే.. హైకోర్టు సదరు జిల్లా కోర్టు జడ్జిని ఉద్దేశించి "ఈ కేసును ఆరు నెలల లోపు (లేదా నిర్ణీత గడువులోగా) ఖచ్చితంగా ముగించాలి" అని టైమ్-బౌండ్ ఆర్డర్ (Time-Bound Order) జారీ చేస్తుంది. హైకోర్టు ఆర్డర్ వస్తే జిల్లా కోర్టు జడ్జి గారు ఆ గడువు లోపు కేసును ముగించాల్సిందే.

• హైకోర్టులోనే ఆలస్యమైతే?: ఒకవేళ మెయిన్ కేసు హైకోర్టులోనే పెండింగ్‌లో ఉంటే, అదే హైకోర్టు బెంచ్ ముందు "Expedite Hearing Petition" లేదా "Urgent Caption" పిటిషన్ దాఖలు చేసి కేసును త్వరగా లిస్ట్ అయ్యేలా చేయవచ్చు.

3. ఎవరిని అడగాలి? ఫిర్యాదు ఎక్కడ చేయాలి? (Grievance Redressal):

కోర్టుల్లో కేసులు ఆలస్యం అవ్వడానికి కేవలం జడ్జిలే కారణం కాదు, సిబ్బంది నిర్లక్ష్యం లేదా అవతలి పక్షం వారి తప్పుడు పిటిషన్లు కూడా కారణం కావచ్చు. అలాంటప్పుడు:

• చీఫ్ జస్టిస్ / రిజిస్ట్రార్ జనరల్‌కు లేఖ: ఒక కేసు దశాబ్దాలుగా పెండింగ్‌లో ఉండి, ఎలాంటి ప్రొసీడింగ్స్ జరగకపోతే.. బాధితుడు నేరుగా రాష్ట్ర హైకోర్టు రిజిస్ట్రార్ జనరల్ (Registrar General) కు లేదా హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తికి (Chief Justice) అఫీషియల్ అప్లికేషన్ లేదా గ్రీవెన్స్ పంపవచ్చు.

• నేషనల్ జుడీషియల్ డేటా గ్రిడ్ (NJDG): ఇప్పుడు ప్రతి కేసు ఆన్‌లైన్‌లో ఉంటుంది. మీ కేసు ఏ దశలో ఆగిపోయింది (సాక్ష్యాల దశనా, వాదనల దశనా) అనేది NJDG పోర్టల్ ద్వారా ట్రాక్ చేసి, మీ లాయర్ గారి ద్వారా ఆ పర్టిక్యులర్ స్టేజ్ ని త్వరగా పూర్తి చేయమని కోర్టును గట్టిగా కోరవచ్చు.

ముగింపు:

"జీవించే హక్కు" (Article 21) లోనే "త్వరితగతిన న్యాయం పొందే హక్కు" (Right to Speedy Trial) కూడా భాగమని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. చట్టంపై అవగాహన ఉండి, సరైన పిటిషన్లను సరైన సమయంలో కోర్టుల ముందు ఉంచితే.. న్యాయదేవత తలుపులు త్వరగానే తెరుచుకుంటాయి.