భార్యాభర్తల చట్టపరమైన హక్కులు: వైవాహిక బంధంపై భారత సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన సంచలన తీర్పులు ఏంటి?

 

మన దేశంలో వివాహం అనేది కేవలం ఒక సంప్రదాయం మాత్రమే కాదు, చట్టప్రకారం భార్యాభర్తలిద్దరికీ కొన్ని ప్రత్యేక హక్కులు, బాధ్యతలు లభిస్తాయి. హిందూ వివాహ చట్టం, 1955 (Hindu Marriage Act) ప్రకారం ఒకరిపై ఒకరికి ఉండే హక్కులు ఏంటి? ఈ మధ్య కాలంలో భార్యాభర్తల వివాదాలపై దేశ అత్యున్నత న్యాయస్థానం (Supreme Court) ఇచ్చిన ల్యాండ్‌మార్క్ జడ్జిమెంట్లు ఏంటో ఈ ఆర్టికల్‌లో క్లియర్ గా తెలుసుకుందాం.

​భార్యాభర్తలకు ఉండే ప్రధాన చట్టపరమైన హక్కులు (Marital Rights)

​1. వైవాహిక హక్కుల పునరుద్ధరణ (Restitution of Conjugal Rights - Section 9):

​భార్య లేదా భర్త ఎలాంటి సరైన కారణం లేకుండా భాగస్వామిని వదిలేసి దూరంగా వెళ్ళిపోతే, తిరిగి కలిసి జీవించేలా ఆర్డర్ ఇవ్వాలని కోరుతూ సెక్షన్ 9 కింద ఫ్యామిలీ కోర్టులో కేసు వేయవచ్చు.

​2. భరణం పొందే హక్కు (Right to Maintenance):

​భార్యకు తనను తాను పోషించుకునే స్తోమత లేనప్పుడు, భర్త నుండి భరణం (జీవనభృతి) పొందే చట్టపరమైన హక్కు ఉంది.

• ​BNS Section 144 (గతంలో CrPC 125): భార్యతో పాటు పిల్లలు, వృద్ధులైన తల్లిదండ్రులను పోషించాల్సిన ప్రాథమిక బాధ్యత పురుషుడిపై ఉంటుంది.
• ​Hindu Marriage Act Section 24 & 25: కేసు నడుస్తున్నప్పుడు తాత్కాలిక ఖర్చులు (Interim Maintenance) మరియు విడాకుల తర్వాత శాశ్వత భరణం (Permanent Alimony) పొందే హక్కులు ఉన్నాయి.

​3. గృహ హక్కు (Right to Shared Household):

​డొమెస్టిక్ వయలెన్స్ యాక్ట్ (DV Act, 2005) ప్రకారం.. భార్యకు భర్త ఇంట్లో లేదా వారి ఉమ్మడి కుటుంబ ఇంట్లో నివసించే సంపూర్ణ హక్కు ఉంటుంది. భర్త ఆమెను ఇష్టం వచ్చినట్లు ఇంటి నుండి బయటకు పంపడానికి వీల్లేదు.

​⚖️ భార్యాభర్తల హక్కులపై సుప్రీంకోర్టు తాజా సంచలన తీర్పులు (Latest Landmark Citations):

​మన దేశంలో వైవాహిక హక్కులకు సంబంధించి సుప్రీంకోర్టు ఇటీవల కొన్ని చారిత్రాత్మక తీర్పులను ఇచ్చింది:

​1. శారీరక బంధాన్ని నిరాకరించడం మానసిక క్రూరత్వం (June 2026):

​సోనాల్ తాల్పడే వర్సెస్ వీర్‌భాన్ సింగ్ (Sonal Talpade v. Veerbhan Singh, 2026):

ఈ కేసులో సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేస్తూ.. ఎలాంటి శారీరక లోపాలు లేదా సరైన కారణం లేకుండా భాగస్వామితో శారీరక బంధాన్ని (Conjugal Relations) సుదీర్ఘకాలం నిరాకరించడం అనేది "మానసిక క్రూరత్వం" (Mental Cruelty) కిందకు వస్తుందని, దీని ఆధారంగా భర్త లేదా భార్య విడాకులు (Divorce) పొందవచ్చని తీర్పునిచ్చింది. వైవాహిక జీవితం అనేది కేవలం చట్టపరమైన ఫార్మాలిటీ కాదు, అది ఒకరికొకరు ఇచ్చుకునే మానసిక, శారీరక మద్దతు అని కోర్టు పేర్కొంది.

​2. భార్య కెరీర్ ఆకాంక్షలను గౌరవించాలి (June 2026):

​ఆన్ సౌరభ్ దత్ వర్సెస్ సౌరభ్ ఇక్బాల్ బహదూర్ దత్ (Ann Saurabh Dutt v. Saurabh Iqbal Bahadur Dutt, 2026):

భార్య తన వృత్తిని లేదా ఉద్యోగాన్ని చూసుకోవడానికి భర్తకు దూరంగా ఉంటే దానిని నిర్లక్ష్యంగా లేదా సంసారాన్ని వదిలేసినట్లు (Desertion) భావించకూడదని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. భార్య ఉద్యోగం చేయడాన్ని తప్పుబట్టడం పురుషాధిక్య ఆలోచనా విధానమేనని కోర్టు తప్పుబట్టింది.

​3. కలిసి ఉండాలనే కోర్టు ఆర్డర్ రాకపోయినా భరణం ఇవ్వాలి (January 2025):

​రీనా కుమారి వర్సెస్ దినేష్ కుమార్ మహతో (Rina Kumari v. Dinesh Kumar Mahto, 2025):

భర్త సెక్షన్ 9 (Restitution of Conjugal Rights) కింద కలిసి ఉందామని కోర్టు ద్వారా ఆర్డర్ తెచ్చుకున్నప్పటికీ, భార్య కొన్ని కారణాల వల్ల రాలేకపోతే.. ఆ ఒక్క కారణంతో ఆమెకు భరణం (Maintenance) ఆపేయడానికి వీల్లేదని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.

​ముగింపు:

​భారత చట్టాలు భార్యాభర్తల బంధంలో సమానత్వాన్ని కోరుకుంటాయి. ఒకరి హక్కులను గౌరవిస్తూనే, మరొకరు తమ బాధ్యతలను సక్రమంగా నిర్వహించినప్పుడే వైవాహిక బంధం నిలబడుతుంది. చట్టాలపై అవగాహన ఉంటే అనవసరమైన కుటుంబ కలహాలను చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించుకోవచ్చు.