వైవాహిక వివాదాలు మరియు విడాకుల చట్టాలు: సెక్షన్ 498A కేసులపై భారత సుప్రీంకోర్టు కీలక మార్గదర్శకాలు ఏంటి?

 

భారతదేశంలో కుటుంబ చట్టాల (Family Laws) పరిధిలో విడాకులు (Divorce) మరియు కట్నం వేధింపుల చట్టం (Section 498A) అత్యంత కీలకమైనవి. ఒకప్పుడు కేవలం మహిళల రక్షణ కోసం తెచ్చిన 498A చట్టం, ఈ మధ్య కాలంలో కొన్ని సందర్భాల్లో దుర్వినియోగం అవుతోందని కోర్టులు తీవ్ర ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నాయి. చట్టప్రకారం విడాకులు తీసుకునే పద్ధతులు ఏంటి? 498A కేసులపై సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన తాజా మార్గదర్శకాలు ఏంటో ఈ ఆర్టికల్‌లో క్లియర్ గా తెలుసుకుందాం.

​1. చట్టప్రకారం విడాకులు (Divorce) తీసుకునే మార్గాలు:

​హిందూ వివాహ చట్టం, 1955 ప్రకారం విడాకులను రెండు పద్ధతుల్లో కోరవచ్చు:

• ​పరస్పర అంగీకారంతో విడాకులు (Mutual Consent Divorce - Section 13B): భార్యాభర్తలు ఇద్దరూ కలిసి జీవించలేమని నిర్ణయించుకుని, సామరస్యంగా విడాకులకు దరఖాస్తు చేసుకోవడం. ఇది చాలా వేగంగా (6 నెలల లోపు) పూర్తవుతుంది.
• ​ఒక్కరే విడాకులకు వెళ్లడం (Contested Divorce - Section 13): భాగస్వామి అంగీకరించకపోయినా.. క్రూరత్వం (Cruelty), వివాహేతర సంబంధం (Adultery), మానసిక జబ్బు లేదా ఏడాది కంటే ఎక్కువ కాలం కారణం లేకుండా వదిలేసి వెళ్ళిపోవడం (Desertion) వంటి కారణాలను కోర్టులో నిరూపించి విడాకులు పొందవచ్చు.

​2. సెక్షన్ 498A (భారతీయ న్యాయ సంహిత - BNS Section 85/86):

​వివాహితను కట్నం కోసం లేదా మరేదైనా కారణంతో భర్త లేదా అతని తరపు బంధువులు శారీరకంగా, మానసికంగా వేధిస్తే ఈ చట్టం కింద నాన్-బేలబుల్ (Non-Bailable) కేసు నమోదు అవుతుంది. ఇందులో నేరం రుజువైతే 3 సంవత్సరాల వరకు జైలు శిక్ష పడుతుంది.

​⚖️ 498A కేసులపై సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన ల్యాండ్‌మార్క్ మార్గదర్శకాలు (Citations):

​498A చట్టం దుర్వినియోగం కాకుండా మరియు జెన్యూన్ బాధితులకు న్యాయం జరిగేలా సుప్రీంకోర్టు కొన్ని చారిత్రాత్మక తీర్పులను ఇచ్చింది:

​1. ఆరోపణలు రాగానే వెంటనే అరెస్టులు చేయకూడదు:

​అర్నేష్ కుమార్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ బీహార్ [Arnesh Kumar v. State of Bihar, (2014) 8 SCC 273]:

ఈ కేసులో సుప్రీంకోర్టు సంచలన తీర్పునిస్తూ.. 498A కేసు నమోదు కాగానే భర్తను లేదా అతని వృద్ధులైన తల్లిదండ్రులను మెకానికల్‌గా అరెస్ట్ చేయకూడదని ఆదేశించింది. BNS సెక్షన్ 35 (గతంలో CrPC 41A) కింద ముందుగా భర్తకు, బంధువులకు నోటీసు ఇచ్చి విచారణకు పిలవాలి. అరెస్ట్ చేయాల్సినంత తీవ్రమైన పరిస్థితి ఉంటేనే, దానికి గల కారణాలను మేజిస్ట్రేట్ కోర్టుకు లిఖితపూర్వకంగా సమర్పించి అనుమతి తీసుకోవాలి.

​2. సాధారణ ఆరోపణలతో బంధువుల పేర్లు ఇరికించకూడదు:

​కహ్కషన్ కౌసర్ అలియాస్ సోనమ్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ బీహార్ (2022) [Kahkashan Kausar @ Sonam v. State of Bihar, (2022) 6 SCC 599]:

చాలా కేసుల్లో భర్తతో పాటు దూరంగా ఉండే ఆడపడుచు, బావగారు, లేదా అత్తమామలపై ఎలాంటి స్పష్టమైన ఆధారాలు లేకుండా సాధారణ ఆరోపణలు (General & Omnibus Allegations) చేస్తూ కేసుల్లో ఇరికిస్తున్నారని సుప్రీంకోర్టు పేర్కొంది. ఖచ్చితమైన సాక్ష్యాలు లేకపోతే భర్త బంధువులపై ఉన్న 498A కేసులను కొట్టివేయవచ్చని (Quash) కోర్టు స్పష్టం చేసింది.

​3. తీవ్రమైన మానసిక వేధింపులు కూడా క్రూరత్వమే:

​రూపా దినేష్ బజాజ్ వర్సెస్ కేపీఎస్ గిల్ [Rupan Deol Bajaj v. K.P.S. Gill]:

క్రూరత్వం అంటే కేవలం శారీరకంగా కొట్టడం మాత్రమే కాదు.. భార్యను పుట్టింటి వారి ముందు అవమానించడం, నిరంతరం శంకించడం, ఆత్మహత్య చేసుకునేలా మానసిక క్షోభకు గురి చేయడం కూడా 498A పరిధిలోకి వస్తుందని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.

​ముగింపు:

​498A అనేది మహిళల ఆత్మరక్షణ కోసం చట్టం ఇచ్చిన ఒక అస్త్రం. దానిని నిజమైన బాధితులను కాపాడటానికి ఉపయోగించాలే తప్ప, పగ తీర్చుకోవడానికి ఆయుధంగా మార్చుకోకూడదు. వైవాహిక సమస్యలు వచ్చినప్పుడు చట్టపరమైన పరిమితులను తెలుసుకుని అడుగులు వేయడం ఉత్తమం.